Tijd voor een ander paradigma

Het kapitalisme bracht welvaart, maar had ook bijwerkingen. En die werden volgens Leen Paape, professor en voorzitter van het Nyenrode Corporate Governance Instituut, tijdens de wereldwijde pandemie nog maar weer eens pijnlijk duidelijk.  

 

Het kapitalisme is ongezond, zélfs voor kapitalisten zei de Duitse filosoof Ernst Bloch.

“Mee eens. Het kapitalisme bracht ons enerzijds rijkdom, maar het heeft ook geleid tot uitputting van natuurlijke bronnen, milieuschade en veel onderlinge ongelijkheid. Er zijn dus zeker successen behaald, maar dat is helaas wel ten koste van onze omgeving gegaan. Iets waar we uiteindelijk allemaal onder lijden.”

Hoe ziet het kapitalisme er in Nederland uit?

“We zijn één van de Europese koplopers als het gaat om vermogensongelijkheid, omdat de overheid woningbezit altijd heeft gestimuleerd door middel van de hypotheekrenteaftrek. Fijn voor mensen met een koophuis, maar minder leuk voor huurders. De huur is namelijk afhankelijk van stijgende huizenprijzen en als de huur stijgt, is er minder ruimte om te sparen waardoor huurders er naar rato minder hard op vooruit gaan. Ook heeft Nederland een miljoen burgers die op of onder de armoedegrens leven en wat te denken van verborgen armoede bij zzp’ers die soms zelfs in verkapt dienstverband zijn? De overheid heeft in mijn ogen te veel geprivatiseerd en veel te veel bezuinigd, met als gevolg dat velen er alleen maar op achteruit zijn gegaan.”

Het is gewoon allemaal de schuld van het kapitalisme.

“Ja en nee. Ja, want het idee om te privatiseren is een klassiek voorbeeld van neoliberaal denken. Nee, want het is niet alsof de overheid hiertoe wordt gedwongen. Je kunt ook andere keuzes maken. Feit is dat we sinds de jaren vijftig leven volgens het gedachtegoed van Friedrich Hayek, eerst komt de economie en dan pas de samenleving. Ik pleit ervoor om het te draaien om meer te leven volgens de ideeën van de econoom Karl Polanyi. Eerst komt de samenleving en dan pas de economie. Het is wat dat betreft tijd voor een ander paradigma.”

“Bedrijven lagen meteen bij de overheid aan het infuus. Met die 3,4 miljard die KLM kreeg, hadden we een hoop andere dingen kunnen doen”

Hoe ziet dat andere paradigma eruit?

“Een eerlijkere verdeling in een duurzamere wereld. Hiervoor moeten we alleen wel naar andere indicatoren dan het Bruto Binnenlands Product kijken. Niet alles is nu eenmaal in euro’s uit te drukken. Hoe gelukkig zijn we, hoeveel armoede is er, is er voldoende toegang tot de gezondheidszorg en hoe is het gesteld met ons onderwijs? Zo dalen we al jaren op de ranglijst van PISA (Programme for International Student Assessment),ons onderwijs verzwakt. En door het nieuwe leenstelsel heeft de jongere generatie in een paar jaar tijd gezamenlijk al een studieschuld van 23 miljard opgebouwd en dit bedrag zal alleen nog maar meer oplopen. Het gevolg is dat ze na een studie langdurig moeten aflossen en veel meer moeite hebben om een huis te kopen, iets wat in deze tijd al niet makkelijk is door woningkrapte en torenhoge prijzen.” “De vraag is, wat kwalificeert een goede samenleving? Hoe meet je welvaart en hoe richt je het vervolgens in? Misschien door dus af te stappen van het leenstelsel, zodat studenten niet met een hoge schuld worden opgezadeld. Of door kinderopvang gratis te maken zodat de lasten voor werkende ouders lager wordt. Misschien wel door die één miljoen mensen in Nederland een basisinkomen te geven zodat ze niet meer rond de armoedegrens hoeven te leven.”

Maar hoe krijg je dat voor elkaar dan? We willen natuurlijk wel, maar in de praktijk is het vaak nogal complex om een verandering teweeg te brengen.

“Nou het is nog maar de vraag of dat echt zo complex is. Tuurlijk, het moet ergens van worden betaald. Nog meer bezuinigen lijkt mij onverstandig, maar als werkgevers salarissen met tien procent zouden verhogen, komt er meer inkomstenbelasting bij de overheid terecht. Dit heeft meteen twee voordelen, meer geld voor de overheid om te investeren in zorg, onderwijs en armoedebestrijding én het geld dat bij bedrijven wordt verdiend komt daarmee niet vooral bij die ene héle rijke procent, maar dus bij iedereen terecht. Lang vonden we salarissen verhogen vanuit ons calvinisme een beetje vies idee, maar juist nu is een goed moment om dat te veranderen en om te investeren in onze samenleving. We hebben namelijk niet alleen een lage staatsschuld, maar ook zijn de rentes laag en de overheid verdient alleen maar op staatsobligaties.” “Schuld kwijtschelden is ook een manier en zoals hiervoor al aangegeven kun je beginnen met de studieschulden. Daarnaast kan je ervoor zorgen dat er bijvoorbeeld voor de aankoop van een woning minder geleend kan worden met als gevolg dat de huizenprijzen dalen. Het is dus helemaal niet zo complex, gewoon de salarissen verhogen en schulden kwijtschelden en in een paar jaar heb je een groot deel van de problemen die nu spelen opgelost. Want zo snel kan het gaan als je hiervoor kiest.”

“Corona heeft ons laten inzien dat het leven helemaal niet maakbaar is, het is eerder chaotisch”

Wat is de rol van de coronapandemie als je naar het kapitalisme kijkt?

“Corona legt de bijwerkingen van het kapitalisme genadeloos bloot, wat er mis is werd direct zichtbaar. Bijvoorbeeld dat door bezuinigingen de zorg geen buffer meer heeft. In Duitsland zijn er ruim dertig ic-bedden per 10.000 inwoners beschikbaar, in Nederland zijn dat er slechts zeven. Ik hoop dat de schellen door corona van onze ogen vallen. Want ondanks dat al jaren bekend is dat een pandemie een grote dreiging is, hebben we nooit goede voorzorgsmaatregelen genomen. Kijk ook naar de aanvoer van medicijnen. We wilden dit altijd onder het mom van lekker goedkoop in China laten produceren, maar wat als de transport en productie stil komen te liggen? Dan zit je dus zonder medicijnen. En bedrijven waarvan je zou mogen verwachten dat ze een buffer hebben moesten direct aan het infuus bij de overheid. KLM kreeg zelfs 3,4 miljard, daar had je ook een hoop andere mooie dingen van kunnen doen. We dachten altijd dat ons leven maakbaar is, maar corona laat zien dat dat niet zo is. De wereld is eerder chaotisch en zelf organiserend.”

De wereld is niet maakbaar maar chaotisch én zelforganiserend. Dat klinkt paradoxaal.

“In de eerste lockdown gingen oudgedienden terug de zorg in om te helpen, kleine ondernemers werden creatief en restaurants deden aan afhaalmaaltijden. Ik wil niks bagatelliseren, het is verschrikkelijk om nu je baan of bedrijf kwijt te raken, maar de mens is innovatief en zelforganiserend van nature. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat we niet beter voorbereid moeten zijn op calamiteiten. Niet alles valt te plannen, juist daarom zijn buffers en een bepaalde mate van flexibiliteit belangrijk.” Onder leiding van jou verscheen in oktober 2020 ‘COVID-19: een bevel uit het niets’ waarin ruim vijftig auteurs van de Nyenrode Universiteit in dertig essays hun licht op de coronapandemie laten schijnen. Wat willen jullie met het boek bereiken? “We zaten al in een tijd van veranderende inzichten en grote issues die om een oplossing vroegen en de pandemie legde de tekortkomingen dus bloot. Met het boek dragen we vanuit verschillende disciplines inzichten en ideeën aan die kunnen helpen in het zoeken naar een andere inrichting van maatschappij en economie, waarin inclusiviteit, circulariteit en andere omgang met elkaar en planeet het uitgangspunt zijn.”

Om dit interview met een quote af te sluiten ‘Never waste a good crisis’…

“Zeker. Corona is een tipping point, ik weet zeker dat een reset van oude economische ideeën een verandering teweeg kan brengen. En wie weet kan ons boek daar een piepklein beetje aan bijdragen.” Meer lezen? Klik hier om artikelen van Leen Paape in Goed Bestuur & Toezicht te lezen.  

---

  De snelheid waarmee de coronacrisis op de wereld afkwam was indrukwekkend. Ook de gevolgen daarvan. Voor de generaties die nu leven is deze pandemie er een om nooit te vergeten. Een die zeker de geschiedenisboeken ingaat. In COVID-19: een bevel uit het niets laten docenten en wetenschappers van Nyenrode Business Universiteit hun licht schijnen op deze pandemie. Zij doen dat vanuit hun vakgebied, visie en expertise. Het boek vertrekt vanuit drie perspectieven: financieel-economisch, sociaal en digitaal en stelt de lezer in staat na te denken over de vele vragen die ons zo plotseling zijn overkomen. De 54 auteurs beslaan in 37 essays daarmee de vakgebieden die Nyenrode als Business Universiteit zo kenmerkt.

Nieuwsgierig naar het boek? Klik hier voor meer info en om het boek te bestellen!

---

 

Leen Paape is hoogleraar Corporate Goverance bij Nyenrode Business Universiteit en is voorzitter van het Nyenrode Corporate Governance Institute. Daarnaast heeft hij tal van nevenactiviteiten in meerdere raden, zo is hij als toezichthouder voor de Stichting Goldschmeding actief en hij is onder meer voorzitter van de Raad van Commissarissen van Univé Dichtbij en voorzitter van de Raad van Toezicht van het pensioenfonds van SNS Reaal.